Mở rộng thị trường tiêu thụ lúa gạo

Diễn biến này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đẩy mạnh thu mua lúa, bảo đảm lợi nhuận cho nông dân, đồng thời tìm giải pháp thúc đẩy xuất khẩu gạo ổn định, bền vững.

Từ đầu năm đến giữa tháng 3, Việt Nam xuất khẩu khoảng 1,74 triệu tấn gạo, đạt kim ngạch 826,2 triệu USD, giá xuất khẩu bình quân 477,6 USD/tấn, giảm 10,7% so với cùng kỳ năm 2025.

Nguồn cung lớn, áp lực tiêu thụ gia tăng

Vừa thu hoạch xong diện tích lúa của gia đình, ông Hồ Phước Minh (xã Tam Nông, tỉnh Đồng Tháp) chia sẻ: Nếu vụ trước lúa bán được hơn 6.000 đồng/kg thì vụ này giá chỉ quanh mức 5.700-5.800 đồng/kg, thậm chí có lúc xuống thấp hơn. Mặc dù năng suất lúa có tăng nhưng do chi phí vật tư nông nghiệp cao, tính ra lợi nhuận giảm đáng kể. Tình trạng này cũng diễn ra tại nhiều vùng trồng lúa ở thành phố Cần Thơ. Phó Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp và Dịch vụ Kiến Thành (xã Vị Thanh 1) Phan Văn Châu cho biết: Vụ đông xuân trước có thời điểm giá lúa cao nhất lên tới 9.100 đồng/kg, năm nay giá lúa xuống dưới 6.000 đồng/kg đã “bào mòn” lợi nhuận của nông dân. Ngoài ra, giá nhiên liệu tăng khiến nhiều chủ máy gặt đập liên hợp tạm ngưng hoạt động dẫn đến việc thu hoạch tại một số vùng chậm trễ, nguy cơ ảnh hưởng chất lượng lúa. Hiện không ít nông dân “chùn tay” với vụ hè thu sắp xuống giống do lo ngại thua lỗ vì năng suất và chất lượng vụ này thấp hơn, trong khi mọi chi phí đầu vào đều tăng cao.

Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), diện tích gieo trồng lúa cả nước năm 2026 đạt hơn 7 triệu ha; sản lượng ước đạt hơn 43,6 triệu tấn. Trong đó, lượng lúa hàng hóa phục vụ xuất khẩu khoảng 15,46 triệu tấn, tương đương 7,73 triệu tấn gạo hàng hóa. Cụ thể, dự báo sáu tháng đầu năm, lượng gạo hàng hóa đạt hơn 4 triệu tấn; sáu tháng cuối năm khoảng hơn 3,7 triệu tấn. Trong khi nguồn cung lúa gạo trong nước khá lớn thì xuất khẩu gạo lại đang gặp nhiều khó khăn.

Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) Đỗ Hà Nam thông tin, hiện giá gạo 5% tấm của Việt Nam chỉ ở mức hơn 350 USD/tấn. Nguyên nhân là do các thị trường truyền thống như Indonesia, Malaysia, Philippines đều có xu hướng hạn chế nhập khẩu nhờ tăng cường dự trữ, củng cố an ninh lương thực. Thậm chí, Indonesia đang định hướng từng bước gia nhập lại thị trường xuất khẩu gạo khu vực khi sản xuất trong nước được cải thiện. Ngoài ra, các yếu tố địa chính trị cũng tác động không nhỏ đến tình hình xuất khẩu gạo hiện nay khi xung đột tại Trung Đông đã làm gián đoạn vận chuyển, tăng chi phí logistics, không chỉ ảnh hưởng đến kim ngạch xuất khẩu vào các quốc gia thuộc khu vực này mà còn lan sang cả các nước châu Âu.

Khơi thông đầu ra cho lúa gạo

Trong bối cảnh giá gạo thế giới giảm và nguồn cung gia tăng, việc đẩy mạnh thu mua lúa trong nước được xem là giải pháp cấp thiết nhằm ổn định giá và bảo đảm lợi nhuận cho nông dân. Thủ tướng Chính phủ đã yêu cầu các địa phương chỉ đạo cơ quan chức năng phối hợp doanh nghiệp và hợp tác xã tổ chức thu mua lúa kịp thời, tránh tình trạng lúa chín nhưng không được thu mua. Bộ Công thương yêu cầu các thương nhân kinh doanh xuất khẩu gạo nghiêm túc thực hiện trách nhiệm về mua thóc, gạo hàng hóa xuất khẩu; đẩy mạnh mua vào, tạm trữ lúa gạo để chuẩn bị cho các hợp đồng đã ký, đồng thời chuẩn bị sẵn sàng cung cấp khi các đối tác nhập khẩu mua lại.

Ông Phạm Thái Bình, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần Nông nghiệp công nghệ cao Trung An cho rằng, để đẩy mạnh thu mua lúa gạo, nhất là trong giai đoạn thu hoạch rộ, doanh nghiệp cần có nguồn vốn với lãi suất hợp lý. Bên cạnh đó, cần cơ chế tín dụng ưu đãi cho doanh nghiệp có hệ thống kho chứa và năng lực thu mua lớn, tạo điều kiện để tăng cường thu mua tạm trữ lúa gạo cho nông dân.

Về lâu dài, theo ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Trồng trọt và Bảo vệ thực vật để tăng cường đầu ra cho sản phẩm lúa gạo, các địa phương cần tổ chức sản xuất theo nhu cầu thị trường, sử dụng giống lúa chất lượng và có giá trị cao, các giống lúa đặc sản. Thực tế, cơ cấu giống lúa vụ đông xuân 2025-2026 tiếp tục chuyển dịch theo hướng tích cực, trong đó nhóm giống lúa chất lượng cao, lúa thơm và đặc sản chiếm tỷ trọng khoảng 75%, tuy nhiên, tỷ lệ gạo chế biến thấp vẫn ở mức đáng kể, cần tiếp tục điều chỉnh trong thời gian tới.

Ở góc độ thị trường, Phó Vụ trưởng Chính sách thương mại đa biên (Bộ Công thương) Ngô Chung Khanh nhận định: Các cam kết về gạo trong các hiệp định thương mại tự do (FTA) cho thấy mức độ mở cửa thị trường rất lớn. Với Hiệp định thương mại tự do Việt Nam-EU (EVFTA), EU dành hạn ngạch 80.000 tấn gạo mỗi năm cho Việt Nam với thuế suất 0%. Tương tự, Hiệp định thương mại tự do Việt Nam-Vương quốc Anh và Bắc Ireland (UKVFTA) cũng dành hạn ngạch 13.358 tấn với thuế suất 0%, phân bổ theo từng chủng loại gạo. Với Hiệp định Đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), một số thị trường cũng mở cửa đáng kể, như Mexico áp dụng thuế suất 0% cho gạo hay Canada duy trì mức thuế 0% nhưng có yêu cầu kỹ thuật riêng.

Tuy nhiên, thị phần gạo Việt Nam tại các thị trường FTA hiện vẫn còn rất thấp. Cụ thể, tại Canada, thị phần chỉ đạt 2,7%; tại EU 1,5%; tại Anh 1,3% và tại Mexico chỉ 0,2%. Trong khi đó, Thái Lan chiếm tới 23,9% tại Canada; 5,2% tại EU; 4,6% tại Anh và 17% tại Mexico. Thị phần gạo Ấn Độ tại các thị trường này cũng ở mức cao, nhất là tại Anh với 26,7%. Do đó, các doanh nghiệp xuất khẩu gạo Việt Nam cần quan tâm hơn nữa đến chứng nhận xuất xứ, chất lượng sản phẩm để nâng cao khả năng cạnh tranh tại các khu vực thị trường có FTA. Từ đó đa dạng đầu ra, giảm phụ thuộc vào thị trường truyền thống, tạo nền tảng xuất khẩu gạo ổn định trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt.